Zaburzenia psychosomatyczne u ofiar przemocy domowej

Przemoc domowa jest zjawiskiem skrywanym, o którym rzadko się mówi, lecz coraz częściej występuje w polskich rodzinach. Ofiary przemocy domowej wstydzą się tego, co dzieje za zamkniętym drzwiami ich domów, czują się winne, latami żyją ze swoim oprawcą. Wiele pokrzywdzonych znosi działania sprawcy w milczeniu. Przemoc domowa może skończyć się tragiczne. Jej skutki odbiją się na zdrowiu psychicznym i fizycznym, zaburzają codzienne funkcjonowanie. Jest to odpowiedź organizmu na długotrwały i utajony stres. Ofiara czuje się gorsza, nic nie warta. Przemoc w Polsce jest przestępstwem, nie powinna być ukrywana. Sprawca musi ponieść karę, a ofiara powinna mieć szanse na powrót do normalnego życia, pozbawionego przemocy.

Co to jest przemoc domowa?

Przemoc domowa to wszelkie zamierzone intencjonalne działania, które wykorzystują przewagę jednej osoby nad drugą, a skierowane są przeciwko bliskiej osobie. Ofiarami przemocy domowej padają najczęściej dzieci i kobiety, rzadziej mężczyźni. Agresywne zachowania powodują naruszenie praw i dóbr osobistych bliskiej osoby, wywołują u niej cierpienie fizyczne i psychiczne. Sprawca odbiera ofierze prawo do decydowania o sobie, swoich potrzebach. Chce decydować o wszystkim, bo uważa, że tylko on ma rację. Sprzeciw wywołuje gwałtowną reakcję np. przemoc fizyczną, wyzwiska, krytykę, szantaż czy prześladowanie. Sprawca traktuje ofiarę jak przedmiot, nie liczy się z jej potrzebami i uczuciami. Osoba krzywdzona stopniowo przejmuje punkt widzenia kata i wskutek manipulacji, sama zaczyna uważać się za winną. Wyróżnia się kilka form przemocy w rodzinie np.: fizyczną, psychiczną, ekonomiczną, seksualną. Każda z nich jest zjawiskiem negatywnym, podlegającym karze.

Skutki przemocy domowej

Nie każda przemoc domowa zostawia ślady na ciele. Często ma charakter wyśmiewania, wyzwisk, gróźb czy nieustnego kontrolowania. To powoduje zmiany w psychice, wywołuje duże problemy emocjonalne. Pastwienie się nad bliską osobą niesie za sobą ogrom negatywnych przeżyć, tj. zaburzenia snu, przygnębienie i próby samobójcze. Osoba, będąca ofiarą przemocy domowej przeżywa skrajnie silne emocje, nieustannie żyje w poczuciu wstydu, strachu, przeżywa gniew, cierpienie i ból, boi się tego, co przyniesie kolejny dzień. Jest pozbawiona podstawowych potrzeb, tj. bezpieczeństwo, stabilizacja oraz godność, a to wywołuje chwiejność emocjonalną. Ofiara raz gotowa jest donieść na agresora, a chwilę potem przyznaje mu rację i uważa, że swoim zachowaniem przyczyniła się do ataku. Wiele ofiar przemocy domowej cierpi na zaburzenia psychiczne, m.in. depresję, zaburzenia lękowe, nerwice, zespół stresu pourazowego. Objawy depresyjne, które towarzyszą im na co dzień to:

  • Obniżenie nastroju,
  • Ciągły smutek i przygnębienie,
  • Negatywne myśli,
  • Osłabienie i spadek energii,
  • Wycofanie się z życia społecznego,
  • Poczucie beznadziejności,
  • Myśli samobójcze,
  • Zaburzenia snu,
  • Zaburzenia apetytu.

Ponad 25% osób doświadczających przemocy domowej cierpi na PTSD, czyli zespół stresu pourazowego. Osoby doświadczające tego syndromu same nie szukają pomocy. Występują u nich iluzje, halucynacje, koszmarne sny, a także bezsenność, problemy z koncentracją i kontrolą trudnych emocji.

Zaburzenia psychosomatyczne u osób doświadczających przemocy w rodzinie

Dużym problemem zdrowotnym ofiar przemocy w rodzinie są zaburzenia psychosomatyczne. To określenie dolegliwości lub choroby somatycznej spowodowanej czynnikami psychologicznym. Terminologia medyczna określa je również jako „zaburzenia nerwicowe związane ze stresem i pod postacią somatyczną”, zaś według obowiązującej klasyfikacji zaburzeń psychicznych są to „zaburzenia, w których czynniki psychologiczne wpływają na kondycję fizyczną”. Wskutek długotrwałego cierpienia psychicznego i zaburzeń postrzegania samego siebie, dochodzi do osłabienia organizmu i wystąpienia wielu dolegliwości oraz rozwoju chorób przewlekłych. Definicje zaburzeń psychosomatycznych nie wymieniają żadnych konkretnych chorób, ponieważ u każdej osoby mogą wystąpić inne problemy. Najczęściej można zaobserwować:

  • Rozregulowania równowagi biologicznej organizmu,
  • Spadek odporności organizmu,
  • Bóle głowy niewiadomego pochodzenia,
  • Dolegliwości ze strony układu trawiennego tj. bóle, wzdęcia, odbijania, wymioty czy nudności,
  • Swędzenie i pieczenie skóry,
  • Reakcje alergiczne,
  • Problemy z układem ruchu
  • Bóle w klatce piersiowej, kołatania serca, a nawet zawał,
  • Nadciśnienie tętnicze,
  • Zaburzenia jedzenia,
  • Problemy seksualne,
  • Wiele innych.

Objawy nasilają się w trakcie pogorszenia sytuacji domowej. Im częściej ofiara jest poddawana przemocy, tym dolegliwości są silniejsze, a kondycja organizmu słabsza.

W wielu przypadkach choroba traktowana jest jako narzędzie, które może umożliwiać lub ułatwiać sprawcy przemocy sprawowanie ścisłej kontroli nad swoją ofiarą. Osoba chora może wzbudzać niechęć partnera, wzmagać skłonność do przemocy oraz stanowić dla sprawcy źródło frustracji. Ofiara, która czuje się źle, jest osłabiona, może wzmagać zachowania agresywne, ale z drugiej strony choroba może być formą obrony. W niektórych rodzinach stanowi rodzaj tarczy ochronnej, wzbudza współczucie i chęć pomocy. Może stanowić szanse na osiągnięcie pewnego rodzaju bliskości.

Leczenie zaburzeń psychosomatycznych wywołanych przemocą w rodzinie

Leczenie zaburzeń psychosomatycznych nie jest łatwe. Rozpoznanie choroby jest trudne, ponieważ objawy nie są jednoznaczne. Najczęściej sam pacjent nie wie, że zgłaszane dolegliwości są wynikiem tego, co dzieje się w jego domu. Chorzy nie zdają sobie sprawy, że przewlekle bóle głowy, nieustanne biegunki czy bezsenność, są wynikiem stresu i huśtawki emocjonalnej. Niestety, większość lekarzy nie dąży do poznania przyczyn choroby, leczy tylko objawy. Nawet w środowisku medycznym przemoc domowa bywa tematem tabu i często jest niezauważana. Najtrudniej wykryć przemoc, której ofiarą jest dziecko. Rodzic, będący agresorem zataja ważne informacje i lekarz najczęściej nie jest w stanie ustalić przyczyn występujących dolegliwości. W wielu środowiskach pokutuje przekonanie, że to, co dzieje się rodzinie, nie powinno wyjść na zewnątrz. Osoby, które podejrzewają przemoc, często milczą, boją się uwikłania w problemy, wizyt na policji, myślą, że mogą zaognić sytuacje. Jeżeli pacjent ma szczęście, trafia na lekarza, który stawia trafną diagnozę. Oczywiście, zanim postawi takie rozpoznanie, pacjent musi przejść dokładne badanie somatycznie, które pozwolą wykluczyć choroby fizycznej. Podstawą leczenie zaburzeń psychosomatycznych powinna być psychoterapia, niestety ofiary często odwlekają wizytę u psychologa lub psychiatry. Do chorego często nie dociera, że zaburzenia fizyczne wynikają z emocji. W ten sposób organizm daje znać, że w psychice dzieje się coś złego.

Przemoc domowa jest zjawiskiem nagannym, wymagającym nagłośnienia i przerwania. Ofiary najczęściej milczą, nie widzą wyjścia z sytuacji. Bardzo ważne, aby każdy, kto podejrzewa, że w rodzinie dzieje się coś złego, pomógł pokrzywdzonej osobie. Przemoc musi ujrzeć światło dzienne, ofiara potrzebuje wsparcia, bo sama nie ma siły na walkę. Jest wiele form pomocy np. interwencje, wsparcie emocjonalne, funkcjonują telefony zaufania, m.in. Niebieska Linia oraz liczne instytucje, świadczące pomoc pokrzywdzonym. Ważne, aby reagować, bo inaczej sytuacja może zakończyć się tragiczne.