Zespół stresu pourazowego – co to jest?

Traumatyczne doświadczenia niejednokrotnie pozostawiają w nas trwały ślad. Osoby, obarczone ciężarem trudnej przeszłości często podchodzą do życia z przesadną ostrożnością, przeżywając raz za razem emocje, związane z przykrymi doświadczeniami. Czym jest zespół stresu pourazowego? W jaki sposób może się on objawiać? Co możemy zrobić, żeby załagodzić jego przebieg?

Jak powstaje uraz psychiczny?

Zespół stresu pourazowego występuje w reakcji na wyjątkowo trudne przeżycia, takie jak uczestnictwo w konflikcie zbrojnym czy wypadku komunikacyjnym lub doświadczanie wykorzystywania seksualnego. O tego typu urazach często mówi się w kontekście żołnierzy wracających z frontu oraz osób, które ocalały z katastrof naturalnych lub wypadków lotniczych. Czym jednak w zasadzie jest to zaburzenie? Kiedy możemy je rozpatrywać w kategoriach schorzenia psychiatrycznego?

Zespół stresu pourazowego to szereg dysfunkcji psychologicznych (niekiedy objawiających się także somatycznie), związanych z określonym, intensywnie emocjonalnym wydarzeniem z przeszłości. Mówimy tutaj o emocjach destrukcyjnych, takich jak rozpacz, wstyd, poczucie winy czy lęk. To właśnie bardzo intensywne emocje stanowią podłoże dla reakcji, które w przyszłości nazwiemy urazem lub traumą.

Kiedy przeżycie jest zbyt intensywne, żeby umysł doświadczającej go osoby był w stanie przetworzyć je w standardowy sposób, uruchomione zostają psychologiczne mechanizmy dysocjacyjne, występujące niejako w roli naszego mentalnego znieczulenia. To z ich powodu osoby, dowiadujące się o nagłej śmierci kogoś bliskiego często zdają się nie reagować emocjonalnie na otrzymaną wiadomość lub reagują na nią nieadekwatnie do sytuacji (na przykład napadem nerwowego śmiechu). Naturalny mechanizm obronny ludzkiego umysłu rozkłada na mniejsze porcje trudne doświadczenie, przez co dopiero z biegiem czasu uzyskujemy możliwość pełnej konfrontacji z przeżyciem, którego natychmiastowe przetworzenie mogłoby zaszkodzić naszej psychice.

Jak to się dzieje, że mechanizm obronny bywa przyczyną powstawania schorzenia psychicznego?

Przeszłość wiecznie żywa

Zespół stresu pourazowego ujawnia się zwykle na kilka miesięcy po traumatycznym doświadczeniu. Pierwsze jego objawy to nadmierny niepokój bez większego powodu, natrętne myśli oscylujące wokół bolesnych wspomnień czy powtarzające się sny, w których dotknięta schorzeniem osoba doświadcza po raz kolejny trudnych wydarzeń z przeszłości. Zwykłym czynnościom dnia codziennego często towarzyszy nadmierny lęk i ostrożność, w umyśle poszkodowanego pojawiają się fobie, które wcześniej nie miały miejsca w jego życiu, a słowa, obrazy i sytuacje choćby nieznacznie kojarzące się z traumatycznym przejściem wywołują u niego ataki paniki.

Głównym czynnikiem sprzyjającym powstawaniu stresu pourazowego jest unikanie odczuć, pojawiających się w umyśle osoby dotkniętej trudnym doświadczeniem bezpośrednio na kilka tygodni po jego przeżyciu. To właśnie wtedy powinna zostać przeprowadzona pełna integracja emocji, która w połączeniu ze świeżym jeszcze wspomnieniem umożliwiłaby jego wewnętrzne domknięcie.

Często zdarza się, że kompulsywne zakupy, unikanie samotności, alkohol, papierosy czy leki psychotropowe odcinają naszemu poszkodowanemu dostęp do informacji emocjonalnych, których przetworzenie niezbędne jest dla prawidłowego przeżycia trudnego doświadczenia. To właśnie z tego powodu po czasie wpada on w spiralę nawracających odczuć i kompulsywnych wspomnień, które odcięte od swojego źródła zaczynają stanowić prawdziwy problem psychologiczny.

Co możemy zrobić, żeby temu zapobiec i jak radzić sobie, kiedy mamy do czynienia z zespołem stresu pourazowego?

Emocje są kluczem

Najważniejszym elementem łagodzenia objawów stresu pourazowego jest emocjonalna integracja trudnego przeżycia oraz umieszczenie go w odpowiednim mentalnym kontekście. Zrozumienie, że rzeczone doświadczenie już się wydarzyło, należy do przeszłości i nie może nam w żaden sposób zagrażać. Zespołowi stresu pourazowego często towarzyszy przytłaczające poczucie winy, spowodowane niemożnością podjęcia właściwych z punktu widzenia poszkodowanego działań w przeszłości, dlatego niezwykle istotne jest także wytworzenie w umyśle dotkniętej nim osoby przeświadczenia, że zrobiła ona wszystko, co było w jej mocy w zaistniałych okolicznościach.

Najlepszym sposobem załagodzenia lub nawet zapobiegania powstawaniu stresu pourazowego jest stały kontakt z psychologiem lub psychoterapeutą niedługo po przeżyciu traumatycznego doświadczenia. Warto zdecydować się na obserwację psychologiczną nawet pomimo przemożnego wrażenia poszkodowanego, że będzie on w stanie samodzielnie poradzić sobie z integracją trudnych emocji. Tę samą pracę możemy z powodzeniem wykonać po upływie dłuższego czasu – jednak w tym wypadku będzie ona trwała dłużej, a przepracowanie doświadczenia będzie wymagało zastosowania bardziej zaawansowanych narzędzi psychologicznych niż miałoby to miejsce bezpośrednio po przeżyciu traumy.